Hij heeft nu gewoon alle tijd. Tijd om te reizen, zeggen ze. Tijd om boeken te lezen. Proust. Dostojevski. Tijd om naar muziek te luisteren. Hij weet niet hoelang het zal duren voor hij eraan gewend is om tijd te hebben. Zijn hoofd werkt in elk geval nog zoals altijd. Wat moet hij nu met zijn hoofd beginnen? Met de gedachten die in zijn hoofd door blijven gaan? Hij heeft succes gehad. En nu? Wat ze succes noemen. Zijn boeken werden gedrukt, hij werd voor conferenties uitgenodigd, zijn colleges werden tot het laatst toe goed bezocht, studenten hebben zijn boeken gelezen en er passages in aangestreept die ze op het examen uit hun hoofd kenden. Waar zitten die studenten nu? Sommigen hebben een assistentschap aan de universiteit, twee of drie zijn intussen zelf professor. Van anderen heeft hij al lang niets vernomen. Een van hen onderhoudt een vriendschappelijk contact met hem, een paar laten van tijd tot tijd iets van zich horen.
Ziezo.
Vanaf zijn bureau ziet hij het meer.
Richard zet koffie.
Met het kopje in zijn hand loopt hij de tuin in om te kijken of de mollen nieuwe hoopjes aarde hebben opgeworpen.
Eindelijk gaat de deur open en verschijnt Osarobo, weer in zijn veel te dunne
jasje, en hij zegt tegen hem: I’m sorry.
Het is oké.
En dan vertrekken ze.
Wist je eigenlijk dat je hier op het plein ‐ Richard wijst naar links, naar het
met grind bedekte sportterrein ‐ kon voetballen?
Everybody you mean?
Ja, natuurlijk — iedereen.
Without paying?
Zeker, zonder te betalen. Heb je een bal?
No.
Zou iemand hem nu met de zwarte jongen de straat uit zien lopen? En wat
zou die dan denken? Telkens als ze afslaan, blijft Richard even wijst de jongen op
het straatnaambord, zodat die de weg de volgende keer alleen kan vinden.
Wist je dat hier vroeger het Oosten was?
Osarobo schudt zijn hoofd. East?
Waarschijnlijk is de vraag voor iemand uit Niger verkeerd gesteld, denkt
Richard en hij probeert het nog een keer: Wist je dat er in Berlijn ooit een muur
stond, die het ene deel van de stad scheidde van het andere deel?
I don’t know.
Een paar jaar na de oorlog is die gebouwd. Wist je dat het hier ooit oorlog
was?
No.
Een wereldoorlog?
No.
Heb je de naam Hitler weleens gehoord?
Who?
Hitler, die de oorlog is begonnen en al die Joodse mensen heeft vermoord?
He killed people?
Ja, hij heeft mensen gedood ‐ maar niet veel, zegt Richard gauw, want hij
heeft er al spijt van dat hij zich bijna heeft laten verleiden om deze jongen, die net
voor de slachtingen in Libië is gevlucht, over de slachtingen hier te vertellen. Nee,
Richard zal deze jongen nooit vertellen dat het machinale vermoorden van
mensen amper een generatie geleden in Duitsland is uitgevonden. Hij schaamt
zich daar plotseling heel erg voor, alsof wat iedereen hier in Europa weet wat zijn
persoonlijke geheim is, waarmee hij niemand op de wereld mag lastigvallen. En
meteen daarna overvalt hem, niet minder hevig, de hoop door de argeloosheid
van deze jongen zelf nog een keer verplaatst te worden naar een Duitsland van
vóór dat alles, een Duitsland dat op het moment dat hij werd geboren al voorgoed
verloren was. Duitsland is beautiful. Dat zou mooi zijn. Mooi is veel te zwak
uitgedrukt.
Misschien heeft hij nog vele jaren voor zich, misschien ook maar een paar. In
elk geval is het zo dat Richard ’s morgens niet meer vroeg hoeft op te staan om
naar het instituut te gaan. Hij heeft nu gewoon alle tijd. Tijd om te reizen,
zeggen ze. Tijd om boeken te lezen. Proust. Dostojevski. Tijd om naar muziek te
luisteren. Hij weet niet hoelang het zal duren voor hij eraan gewend is om tijd
te hebben. Zijn hoofd werkt in elk geval nog zoals altijd. Wat moet hij nu met
zijn hoofd beginnen? Met de gedachten die in zijn hoofd door blijven gaan? Hij
heeft succes gehad. En nu? Wat ze succes noemen. Zijn boeken werden
gedrukt, hij werd voor conferenties uitgenodigd, zijn colleges werden tot het
laatst toe goed bezocht, studenten hebben zijn boeken gelezen en er passages
in aangestreept die ze op het examen uit hun hoofd kenden. Waar zitten die
studenten nu? Sommigen hebben een assistentschap aan de universiteit, twee
of drie zijn intussen zelf professor. Van anderen heeft hij al lang niets
vernomen. Een van hen onderhoudt een vriendschappelijk contact met hem,
een paar laten van tijd tot tijd iets van zich horen.
Ziezo.
Vanaf zijn bureau ziet hij het meer.
Richard zet koffie.
Met het kopje in zijn hand loopt hij de tuin in om te kijken of de mollen nieuwe
hoopjes aarde hebben opgeworpen.
Het meer ligt er stil bij, de hele zomer al.
Richard wacht, maar hij weet niet waarop. De tijd is nu een heel ander soort
tijd. Opeens. Denkt hij. En dan denkt hij dat hij natuurlijk niet kan stoppen met
denken. Hij valt samen met zijn denken en tegelijk is het de machine waaraan
hij is onderworpen. Ook al is hij helemaal alleen met zijn hoofd, hij kan
natuurlijk niet stoppen met denken. Al is er echt geen haan die ernaar kraait,
denkt hij.
Heel even stelt hij zich voor hoe een haan met zijn snavel in zijn essay Het
begrip van de wereld in het werk van Lucretius bladert.
Hij gaat weer naar binnen.
Hij vraagt zich af of het voor een colbertje te warm is. Heeft hij eigenlijk wel
een colbertje nodig als hij alleen in huis rondloopt?
Bij het ontbijt Earl Grey. Met melk en suiker. En een boterham met honing
en een met kaas erbij. Bachs Goldbergvariaties op de radio. Jaren geleden
heeft Richard een college gegeven over taal als tekensysteem. Woorden als
tekens voor dingen. Taal als vel, als huid. Terwijl woorden toch altijd alleen
woorden bleven. Het waren nooit de dingen zelf. Je moest veel meer weten
dan alleen de naam, anders had het allemaal geen zin. Waar wordt een
oppervlak een oppervlak? Waardoor wordt het gescheiden van wat eronder
ligt en waardoor van de lucht? Als kind had hij het vel op de warme melk
heen en weer geschoven, dat vel waar hij van walgde en dat vlak daarvoor
toch zelf nog melk was geweest. Waar is een naam van gemaakt? Van
klanken? Of, als hij alleen geschreven is, zelfs dat niet eens? Misschien
luistert hij zo graag naar Bach omdat er bij Bach geen oppervlak is, maar
veel verhalen die elkaar kruisen. Elkaar kruisen en kruisen – telkens weer,
en van al die kruisingen is het ding gemaakt dat bij Bach muziek heet.
Telkens als een snee in een stuk vlees, een snee in het ding zelf. Dit
jaar zal hij weer een kaartje reserveren voor het Weihnachtsoratorium in de
Dom.
Bij het ontbijt Earl Grey. Met melk en suiker. En een boterham met honing
en een met kaas erbij. Bachs Goldbergvariaties op de radio. Jaren geleden
heeft Richard een college gegeven over taal als tekensysteem. Woorden als
tekens voor dingen. Taal als vel, als huid. Terwijl woorden toch altijd alleen
woorden bleven. Het waren nooit de dingen zelf. Je moest veel meer weten
dan alleen de naam, anders had het allemaal geen zin. Waar wordt een
oppervlak een oppervlak? Waardoor wordt het gescheiden van wat eronder
ligt en waardoor van de lucht? Als kind had hij het vel op de warme melk
heen en weer geschoven, dat vel waar hij van walgde en dat vlak daarvoor
toch zelf nog melk was geweest. Waar is een naam van gemaakt? Van
klanken? Of, als hij alleen geschreven is, zelfs dat niet eens? Misschien
luistert hij zo graag naar Bach omdat er bij Bach geen oppervlak is, maar
veel verhalen die elkaar kruisen. Elkaar kruisen en kruisen – telkens weer,
en van al die kruisingen is het ding gemaakt dat bij Bach muziek heet.
Telkens als een snee in een stuk vlees, een snee in het ding zelf. Dit
jaar zal hij weer een kaartje reserveren voor het Weihnachtsoratorium in de
Dom.