Der moat in Doede komme
dy’t gewoan in fiskje yt
sûnder bearen en begrutsjen
Der moatte Doedes komme
dy’t rjochttroch gean
om’t it har neat skele kin
Der moat in Doede komme
dy’t de Doedes ropt
De roep om Doede
Er moet een Doede komen
die gewoon een visje eet
zonder gevoel of gedoe
Er moeten Doedes komen
die rechtdoor gaan
omdat ze het niets schelen kan
Er moet een Doede komen
die de Doedes roept
Ek de taal joech swierrichheden. Ik fûn dat guon fan bûten har njonken de
rykstaal ek ferdjipje moasten yn de lokale taal. Sy wiene de gast en sy hiene har
oan te passen. Boppedat wie it goed foar it fertrouwen en it kontakt mei de
learlingen.
De nije Javaanske goerû fan Enàrotali hie freonlik knikt by myn fjurrich pleit,
mar ik murk it oan alles: primitive taal wie gjin taal. Irian soe aanst offisjeel by it
Grutte Ryk hearre en hy woe him allinne drok meitsje oer it Yndonesysk. De
Papoea-bern moasten mar fêst begjinne en sprek him oan mei pak, in
ôfkoarting fan bapak, dat ‘fader’ betsjut.
Ik siet achter yn it klaslokaal doe’t er yn de earste les de nije regels útlei. De
learlingen hearden him fatsoenlik oan. Doe’t de goerû lykwols it wurd ‘pak’ falle
liet, seagen se earst elkoar en dêrnei him oan, mei grutte eagen, folslein
ferbjustere. In pear begûnen te laitsjen, en al gau lake de hiele klasse lûdop. Pà,
hie de goerû sein. Net pak, mar pà, want in Javaan slokt de ‘k’oan de ein fan in
wurd yn.
Nei de les prate ik der yn alle earnst mei him oer. Ik besocht him dúdlik te
meitsjen dat yn it Ekkarysk ‘pà’ dochs wol hiel wat oars betsjut as yn syn taal. It
wie de oantsjutting foar…
De goerû weaude myn wurden loftich oan kant. Net belangryk. Sa hearde it, sa
soene se him neame. Mei in stielen gesicht wurke er de oare deis de hiele
presinsjeslist ôf.
“Dy-en-dy oanwêzich?”
“Ja, pà.”
Utdaagjend galme it antwurd troch de klasse en twa bern rôlen fuortdalik flau
fan laitsjen oer de flier. Dy stumpers koene net mear ophâlde, en sels hâlde ik
my ek net goed. Ik skamme my deroer. De goerû seach my mei ferachting oan
en gong troch. Unfersteurber.
Wie dinges presint? En danges?
Kear op klear fleach it antwurd troch it klaslokaal.
“Ja, pà. Presint, pà!”
It duorre in skoft foar’t de man yn ’e rekken hie wêr’t er foar útmakke waard. Pà
wie neat oars as it lichemsdiel dat Ekkarys kreas yn de kòteka (peniskoker)
stopje. Mar as de goerû sa oansprutsen wurde woe, mei alle wille. It joech lucht
oan de oanboazjende argewaasje oer de nije kolonialen, en hoe swiet koe
wrake priuwe. Wie der ien dy’t dat better wist as ik?
Ook de taal gaf problemen. Ik vond dat mensen van buiten zich naast de
rijkstaal ook moesten verdiepen in de lokale taal. Zij waren de gasten en zij
hadden zich aan te passen. Bovendien was het goed voor het vertrouwen en
het contact met de leerlingen.
De nieuwe Javaanse guru van Enàrotali had vriendelijk geknikt bij mijn
vurige pleidooi, maar uit zijn hele houding bleek: primitieve taal was geen taal.
Irian zou binnenkort officieel bij het Grote Rijk horen en hij wilde zich alleen
bezighouden met het Indonesisch. De Papoea-kinderen moesten maar vast
beginnen hem aan te spreken met pak, een afkorting van bapak, wat ‘vader’
betekent.
Ik zat achter in het klaslokaal toen hij in de eerste les de nieuwe regels
uitlegde. De kinderen hoorden hem beleefd aan. Toen de guru echter het
woord ‘pak’ liet vallen, keken ze eerst elkaar en daarna hem met grote ogen
aan, compleet verbijsterd. Een paar begonnen te gniffelen en al gauw zat de
hele klas hardop te lachen. Pà, had de guru gezegd. Niet pak, maar pà, want
een Javaan slikt de k aan het eind van een woord in.
Na de les besprak ik de kwestie in alle ernst met hem. Ik probeerde hem
duidelijk te maken dat in het Ekari ‘pà’ toch wel heel iets anders betekent dan in
zijn taal. Het was de aanduiding voor…
Maar de guru luisterde nauwelijks en wuifde mijn woorden luchtig weg.
Niet belangrijk. Zo hoorde het, zo moesten ze hem noemen. Met een stalen
gezicht werkte hij de volgende dag de hele presentielijst af.
‘Die-en-die aanwezig?’
‘Ja, pà.’
Uitdagend galmde het antwoord door de klas en twee kinderen rolden
meteen al lachend over de vloer. Ze konden gewoon niet meer stoppen, en zelfs
ik kon me niet goed houden. Ik schaamde me er gewoon voor. De guru wierp
mij een verachtelijke blik toe en ging door. Onverstoorbaar.
Was dinges present? En danges?
Keer op keer vlogen de woorden door het lokaal.
‘Ja, pà. Present, pà!’
Het duurde een tijd voordat de goede man in de gaten had waarvoor hij
werd uitgemaakt. Pà was niets anders dan het lichaamsdeel dat Ekari’s netjes in
de peniskoker stoppen. Maar als de guru zo aangesproken wenste te worden,
met alle plezier. Het gaf lucht aan de groeiende irritatie over de nieuwe
kolonialen, en hoe zoet kon wraak smaken. Was er iemand die dat beter wist
dan ik?
Zoals mijn moeder. Ze had een haakperiode. Ze zat in de serre vlak bij de tuindeuren te haken in een rieten stoel omringd door knotten wit garen. Kraagjes voor op onze nieuwe jurken en bloesjes, die mijn zusje en ik gelukkig niet naar school aan mochten, maar wel op zaterdag en zondag moesten dragen. Met het witte garen om haar wijsvinger gedraaid bewoog ze de haaknaald razend snel heen en weer. Je kon nauwelijks zien hoe die lussen, de kantsteek en de dubbele stokjes ontstonden. Alleen het lapje werd langer, groeide onder haar vingers als een rol wit kastrandpapier dat wordt afgewikkeld. Na de kraagjes kwamen de kleedjes, van nog dunner garen in nog kleinere streken en ingewikkelder patronen. Overal in het huis stonden grote kartonnen borden, waarop de kleedjes met spelden gespannen werden. Iedereen in de familie was er al van voorzien. Tot mijn vader er een eind aan maakte, hij kreeg kennelijk genoeg van al dat haakwerk in huis. ‘Hou daar eens mee op, je bederft je ogen ermee,’ zei hij.
ik rûn noch ien kear troch de stêd
om alles wei te jaan
myn skonken liet ik oan in bidler
dy’t de hân ophold yn in skimerich park
myn fingers joech ik oan in fûgel
dy’t der syn jongen fleurich mei fuorre
myn klomske hert skonk ik oan dy
in frjemde, bluodderige jefte!
der bleau doe in ferlitten fan my oer,
in ûnneigeanberheid, mar ik waard ek
it ûnstilber begearen fan de jûnige bidler
it fûgeljong dat longerjend útfleach
en dyn famkeseagen dy’t toarstich tidigen
op de lytse blydskip fan in nije moarn
Deed het geen pijn? Luister je wel?
Ik luisterde niet. Ik lag op mijn rug op de bank
en keek naar het licht dat door de gekleurde rondjes
schemerde als in een kerk, geel, blauw, rood
glas in lood: nooit zoiets in een woonhuis gezien.
We hadden haast, om vijf uur kwam zijn moeder.
Met zijn broek omlaag hupte hij achter me aan,
ik zat gehurkt in bad en hij stond bij de kraan.
Ja, ik vond het ook fijn. De ochtend is de mooiste tijd.
Ik was zestien, zestien jaar later
stond hij naast me in bus zeven:
…het glas in lood, je weet wel, tussen de eetkamer
en de woonkamer, dat hebben jullie toch wel laten zitten?
…welnee. Dat had mijn vader nog gemaakt
gekleurde mappen tussen de twee ruiten,
van het werk meegenomen…
…ik ga er hier uit, ik moet met de metro.
Waarom verliezen wonderen altijd hun glans.
Sinterklaas. De ooievaar. Nu dit.
Weinig zachtzinnig zoals deze lentedag in de luwte van het bos als een woesteling tekeergaat: mijn ziel zich snijdt aan het breekbare, messcherpe groen van jong blad. […] Door de weerloze zachtheid van dit uit koude dromen ontwaakte landschap. Door de mangel gehaald, verhakkeld, als een voor mezelf onbekend man ben ik blij als ik ’s avonds nog mijn eigen huis herken en binnenga.
Er komt een tijd
Dat je opgetogen
jezelf zal begroeten als je aankomt
bij je eigen deur, in je eigen spiegel,
en elk zal glimlachen bij de begroeting van de ander
en zeggen, ga zitten. Eet.
Je zult de vreemdeling weer liefhebben die je zelf was.
Geef wijn. Geef brood. Geef je hart terug
aan zichzelf, aan de vreemdeling die al je hele leven
van je houdt, maar die jij negeerde
voor een ander, die jou door en door kent.
Pak de liefdesbrieven van de boekenplank,
de foto’s, de wanhopige krabbels,
pel je eigen beeltenis van de spiegel.
Ga zitten. Geniet van het leven.
Er komt een tijd dat je opgetogen jezelf zal begroeten als je aankomt bij je eigen deur, in je eigen spiegel, en elk zal glimlachen bij de begroeting van de ander en zeggen, ga zitten. Eet. Je zult de vreemdeling weer liefhebben die je zelf was. Geef wijn. Geef brood. Geef je hart terug aan zichzelf, aan de vreemdeling die al je hele leven van je houdt, maar die jij negeerde voor een ander, die jou door en door kent. Pak de liefdesbrieven van de boekenplank, de foto’s, de wanhopige krabbels, pel je eigen beeltenis van de spiegel. Ga zitten. Geniet van het leven.
Hoe
als je je
met zorgeloosheid
kon omringen
en dat dat
je ruimte
was.