‘De jeugd van tegenwoordig heeft geen respect meer,’ zei een man in een bruin ribfluwelen jasje tegen mevrouw Blauw, die haar kapsel schikte in de spiegeling van het supermarktraam. ‘Het enige wat je ze ziet doen is kakelen tegen die telefoons van ze. Ze weten niet eens dat er een oorlog is geweest. En ze gaan dwars door de herdenkingsdienst heen kakelen, ik zeg het u.’
Mevrouw Blauw antwoordde niet. Dat ze oud was betekende nog niet dat ze zin had om de hele tijd over van alles te klagen. Ze legde haar bontmuts in het mandje van haar rollator en rolde door de winkel. ‘Aardappels, chocolaatjes, sla, handcrème, thee, boter.’ Hardop las ze haar boodschappenlijstje, terwijl ze haar rollator door de gangen duwde. De boodschappen legde ze in haar mandje, de handcrème verdween onder haar muts.
‘Negen vijftig,’ zei het kassameisje. Op haar naamplaatje stond Cathy. Ze had één gouden tand.
‘Alsjeblieft, schat,’ zei mevrouw Blauw.
‘Op een dag komt er een virus in die mobiele telefoons,’ zei de man in het bruine jasje, die achter mevrouw Blauw in de rij stond. ‘Een virus dat in hun oren kruipt en hun hersens van binnenuit opvreet. Let op mijn woorden.’
`Bedankt,’ zei mevrouw Blauw. ‘Fijne dag nog.’
‘Dat moeten we nog maar zien,’ zei de man in de rij en het kassameisje zei ‘Tja’ maar mevrouw Blauw hoorde het al niet meer, ze was al weg, de winkel uit. Toen ze om de hoek was nam ze de handcrème onder de bontmuts vandaan en stopte hem in de tas met boodschappen. Ze trok haar bontmuts over haar oren zodat ze het lawaai van de schreeuwende kinderen die voor Hadi’s Phone Center rondhingen niet hoorde, en met haar blik strak op de stoep gericht duwde ze haar rollator door de straten naar huis; de verkeerslichten, de voorbijgangers en de automobilisten – die vanachter het stuur naar haar schreeuwden omdat ze haar rollator zonder te kijken voor hun wielen duwde – negerend.
Honderd dingen op één dag, die arme kerel! dacht Oblomov. En dat heet leven! Hij haalde heftig zijn schouders op. Wat blijft er zo van de mens over? Waartoe verspilt en versnippert hij zijn krachten? Natuurlijk, het is zo gek nog niet, eens een kijkje in de schouwburg te nemen en op de een of andere Lidia verliefd te worden… het is een mooi meisje! En buiten met haar bloemen plukken of roeien is best… Maar honderd dingen op één dag, –die arme kerel! besloot Oblomov, terwijl hij zich weer op zijn rug legde met het plezierige gevoel, dat hij er niet van die ijdele wensen en gedachten op na hield en niet langs ‘s Heren wegen zwierf, maar dat hij hier lag en zijn menselijke waardigheid en zijn kalmte wist te bewaren.
Hij heeft nu gewoon alle tijd. Tijd om te reizen, zeggen ze. Tijd om boeken te lezen. Proust. Dostojevski. Tijd om naar muziek te luisteren. Hij weet niet hoelang het zal duren voor hij eraan gewend is om tijd te hebben. Zijn hoofd werkt in elk geval nog zoals altijd. Wat moet hij nu met zijn hoofd beginnen? Met de gedachten die in zijn hoofd door blijven gaan? Hij heeft succes gehad. En nu? Wat ze succes noemen. Zijn boeken werden gedrukt, hij werd voor conferenties uitgenodigd, zijn colleges werden tot het laatst toe goed bezocht, studenten hebben zijn boeken gelezen en er passages in aangestreept die ze op het examen uit hun hoofd kenden. Waar zitten die studenten nu? Sommigen hebben een assistentschap aan de universiteit, twee of drie zijn intussen zelf professor. Van anderen heeft hij al lang niets vernomen. Een van hen onderhoudt een vriendschappelijk contact met hem, een paar laten van tijd tot tijd iets van zich horen.
Ziezo.
Vanaf zijn bureau ziet hij het meer.
Richard zet koffie.
Met het kopje in zijn hand loopt hij de tuin in om te kijken of de mollen nieuwe hoopjes aarde hebben opgeworpen.
‘Benedikt keek naar de lucht. De opening met de sterren was al een
kwartslag gedraaid sinds hij zijn hoofd buiten de deur stak. Zo’n vaart
neemt de tijd, of je hem nu volgt of niet. Maar het doet goed om met de
sterren mee te lopen, om net als zij een beetje in beweging te komen. Hij
liep hier zo lekker. De dicht besneeuwde bergen leken zo laag en ver in het
maanlicht en hier en daar zag je glinsterende sterrenstrepen op het
glimmend zwarte nachtijs. Zo’n tocht bleef als een gedicht met rijm en
prachtwoorden in je bloed zitten. En net als met een gedicht leerde je het
zogezegd van buiten – en moest dan daar weer heen om te zien of alles
onveranderd was. En dat was zo: vreemd en onbereikbaar – en toch
huiselijk en onmisbaar. Eindelijk kwam Benedikt volkomen tot rust. Een
veilig gevoel breidde zich uit tot diep in zijn gemoed en werd alomvattend,
onfeilbaar: hier liep hij. Hij liep hier.’
Met Dave maakte ik plannen om het leger in te gaan, we oefenden alvast
door elkaar virtueel af te knallen. Als we daar genoeg van hadden reden we
een aantal voetgangers omver, of slachtten een kudde demonen. Soms
gingen we naar buiten, schopten wat rotzooi, vernielden wat publiek
eigendom. Hoe mooi is dat moment waarop het glas van een bushokje barst,
uiteenspat in duizenden kleine vierkante stukjes, als perfect nooit smeltend
altijd fonkelend ijs. Hoeveel kracht je moet uitoefenen, het gaat niet zomaar
stuk, maar alles, alles heeft een breekpunt, en als het dan breekt, dan heb je
echt iets veranderd, niet veel, maar de wereld heeft even jouw gewicht
gevoeld. Of het glas van dat bushokje in elk geval.
Vier of vijf dagen na haar dood zat ik in mijn eentje in de woonkamer me af
te vragen hoe het verder moest. Ik stommelde wat rond, wachtend tot de
schok zou wijken, wachtend tot er iets van structuur zou opdoemen uit de
quasi-geregeldheid waarin de laatste dagen waren verstreken. Ik voelde me
gesloopt. De kinderen lagen te slapen. Ik dronk. Ik rookte sjekkies uit het
raam. Het voornaamste gevolg van het feit dat zij er niet meer was, bedacht
ik, was misschien wel dat ik voortaan alleen nog maar aan het regelen zou
zijn, alleen nog maar bezig lijstjes op te stellen en clichés van dankbaarheid
uit te delen, machinaal dagindelingen te bedenken voor kleine kinderen
zonder mama. Rouw voelde als iets uit een vierde dimensie, abstract,
vagelijk vertrouwd. Ik had het koud.
De vrienden en familieleden die waren blijven hangen om te troosten waren
naar huis gegaan naar hun eigen levens. Toen de kinderen naar bed waren
had het huis geen betekenis meer. Niets bewoog.
Misschien heeft hij nog vele jaren voor zich, misschien ook maar een paar. In
elk geval is het zo dat Richard ’s morgens niet meer vroeg hoeft op te staan om
naar het instituut te gaan. Hij heeft nu gewoon alle tijd. Tijd om te reizen,
zeggen ze. Tijd om boeken te lezen. Proust. Dostojevski. Tijd om naar muziek te
luisteren. Hij weet niet hoelang het zal duren voor hij eraan gewend is om tijd
te hebben. Zijn hoofd werkt in elk geval nog zoals altijd. Wat moet hij nu met
zijn hoofd beginnen? Met de gedachten die in zijn hoofd door blijven gaan? Hij
heeft succes gehad. En nu? Wat ze succes noemen. Zijn boeken werden
gedrukt, hij werd voor conferenties uitgenodigd, zijn colleges werden tot het
laatst toe goed bezocht, studenten hebben zijn boeken gelezen en er passages
in aangestreept die ze op het examen uit hun hoofd kenden. Waar zitten die
studenten nu? Sommigen hebben een assistentschap aan de universiteit, twee
of drie zijn intussen zelf professor. Van anderen heeft hij al lang niets
vernomen. Een van hen onderhoudt een vriendschappelijk contact met hem,
een paar laten van tijd tot tijd iets van zich horen.
Ziezo.
Vanaf zijn bureau ziet hij het meer.
Richard zet koffie.
Met het kopje in zijn hand loopt hij de tuin in om te kijken of de mollen nieuwe
hoopjes aarde hebben opgeworpen.
Het meer ligt er stil bij, de hele zomer al.
Richard wacht, maar hij weet niet waarop. De tijd is nu een heel ander soort
tijd. Opeens. Denkt hij. En dan denkt hij dat hij natuurlijk niet kan stoppen met
denken. Hij valt samen met zijn denken en tegelijk is het de machine waaraan
hij is onderworpen. Ook al is hij helemaal alleen met zijn hoofd, hij kan
natuurlijk niet stoppen met denken. Al is er echt geen haan die ernaar kraait,
denkt hij.
Heel even stelt hij zich voor hoe een haan met zijn snavel in zijn essay Het
begrip van de wereld in het werk van Lucretius bladert.
Hij gaat weer naar binnen.
Hij vraagt zich af of het voor een colbertje te warm is. Heeft hij eigenlijk wel
een colbertje nodig als hij alleen in huis rondloopt?
Onlangs, het was een zondagochtend, dwaalde ik wat rond op een
rommelmarkt niet ver van mijn woonst, toen ik bij een van de kraampjes op
een verzameling stenen stuitte. De verkoper, die mijn interesse al snel had
opgemerkt, was snel mij de vele heimelijke genoegens van de verzamelaar bij
te brengen. Mijn twijfel ziende voegde hij daar een van zijn zeer oude
verkoperswijsheden aan toe. Sindsdien bewaar ik op een donkere plaats
amethist, topaas en bloedkoraal. Want, weet, mijn verrukkingen gaan uit naar
wat amper zichtbaar is.
Mijn oom en tante waren de enigen die de herinnering aan mijn moeder – de
lievelingszus van mijn tante, die na een stom ongeval was overleden toen ik
zeventien was – levend hielden. In de eerste maanden van de rouw hadden ze
me aangeboden om bij hen te komen wonen in het noorden; ik had daar
beleefd voor bedankt. Meteen kwamen ze me opzoeken. Ze gaven me geld, ze
belden me elke dag. In de weekenden hielden mijn nichten me gezelschap.
Maar toch voelde ik me alleen, en door de eenzaamheid werd ik veel te snel
verliefd, ik trouwde uit wanhoop en nu leefde ik met Juan Martín, aan wie ik
me ergerde en die me verveelde.
Ik besloot hem mee te nemen naar mijn oom en tante om te zien of andere
ogen een ander mens van hem konden maken. Een maaltijd op de ruime patio
van het grote huis was genoeg voor de deceptie: Juan Martín slaakte een gil
toen een spin zijn been beroerde (‘Als ze geen gekleurd kruis op hun rug
hebben, hoef je je geen zorgen te maken,’ zei mijn oom Carlos met een sigaret
tussen zijn lippen, ‘dat zijn de enige die giftig zijn’), dronk te veel bier, sprak
zonder enige terughoudendheid over zijn zakelijke successen en merkte een
paar keer op dat hij de indruk had dat de provincie ‘nogal achterliep’.
Na het eten nam hij een glas whisky met mijn oom Carlos en hielp ik mijn tante
in de keuken.
‘Ach meisje, het had erger gekund,’ zei ze toen ik in huilen uitbarstte. ‘Hij had
ook als Walter kunnen zijn, die me sloeg.’
Ja, knikte ik. Juan Martín was niet gewelddadig, hij was niet eens jaloers. Maar
ik voelde weerzin tegen hem. Hoeveel jaar zou ik dat nog moeten verdragen,
de afkeer als ik hem hoorde praten, de pijn als we seks hadden, mijn zwijgen als
hij uitweidde over zijn plannen om een kind te krijgen en het huis te
verbouwen? Met mijn handen onder het afwasmiddel veegde ik mijn tranen
weg, mijn ogen begonnen te branden en ik begon nog harder te snikken. Mijn
tante duwde mijn hoofd onder de kraan en liet het water tien minuten lang
over mijn ogen stromen.
Mijn vader had in de bergen zo zijn eigen manier van wandelen. Daar was
weinig meditatiefs aan, het was een en al eigenzinnigheid en bravoure. Hij
klom zonder zijn krachten te doseren, ging altijd met iemand of iets de strijd
aan en als hij het pad te lang vond, klom hij gewoon recht omhoog. Als je met
hem mee was, was het verboden te pauzeren en verboden te klagen over
honger, vermoeidheid of kou, maar een lied zingen mocht wel, vooral als het
onweerde of als er dichte mist hing. En ook joelen als je je over de
sneeuwvelden omlaag stortte.
Mijn moeder, die hem had leren kennen toen hij nog een jongen was, zei
dat hij ook toen al op niemand wachtte en er altijd op gebrand was iedereen in
te halen die hij boven zich zag: je moest dus stevige benen hebben om jezelf in
zijn ogen aantrekkelijk te maken, en lachend liet ze doorschemeren dat zij hem
op die manier had veroverd. Later ging ze, in plaats van bergtochten te maken,
liever in het gras zitten, of stak ze haar voeten in een beekje, of bedacht ze hoe
bepaalde grassen en bloemen heetten. Ook als ze boven op een berg stond,
vond ze het vooral leuk om naar de toppen in de verte te kijken, te denken aan
die uit haar jeugd en zich voor de geest te halen wanneer ze daar was geweest
en met wie, terwijl mijn vader, eenmaal op een top aangekomen, werd
overvallen door iets van teleurstelling en alleen nog maar naar huis wilde.